Tytus Chałubiński — Król Tatr, który zmienił Zakopane

Ile razy, spacerując po Zakopanem, mijaliśmy ulicę Tytusa Chałubińskiego? A może podczas górskiej wędrówki przechodziliśmy przez Wrota Chałubińskiego? Nazwisko to na stałe wpisało się w krajobraz Tatr, jednak niewiele osób zastanawia się, kim był człowiek, którego nazywano „Królem Tatr”. Warto poznać historię Tytusa Chałubińskiego — lekarza, przyrodnika i społecznika, który odegrał nieocenioną rolę w rozwoju Zakopanego i popularyzacji górskich wędrówek.

Początek tatrzańskiej historii

Choć dziś trudno wyobrazić sobie Zakopane bez tłumów na Krupówkach, pod koniec XIX wieku była to niewielka podhalańska wieś, zmagająca się z biedą i słabą infrastrukturą. To właśnie w takich realiach w 1873 roku pojawił się tam lekarz Tytus Chałubiński. Miał wówczas 53 lata i przez większą część życia był związany z Warszawą. Urodzony w 1820 roku w Radomiu, studiował medycynę i botanikę w Wilnie, Dorpacie oraz Würzburgu, a po powrocie do kraju zyskał renomę jednego z najwybitniejszych lekarzy swojej epoki.

Urlop zmienił się w misję, kiedy we wrześniu w Zakopanem wybuchła epidemia cholery. Chałubiński zrezygnował z powrotu do Warszawy i pozostał na miejscu, by nieść pomoc mieszkańcom wsi. Przez kolejne tygodnie bezpłatnie leczył chorych, organizował pomoc medyczną i uczył ludność podstaw higieny. To właśnie wtedy narodziła się jego wyjątkowa więź z Podhalem, która w kolejnych latach przerodziła się w działalność wykraczającą daleko poza medycynę.

Od lekarza do społecznika

Chałubiński dążył do poprawy jakości życia podhalańskiej społeczności niemal w każdej dziedzinie — od ochrony zdrowia, przez edukację, aż po rozwój gospodarczy. Z jego inicjatywy opracowano projekt utworzenia w Zakopanem „Stacji Klimatycznej”, a wieloletnie starania zakończyły się sukcesem w 1885 roku, kiedy miejscowość oficjalnie uznano za uzdrowisko. Wkrótce zaczęli tam przyjeżdżać chorzy na schorzenia płuc, korzystający z leczniczych właściwości górskiego klimatu, a Zakopane stopniowo kształtowało się jako nowoczesne uzdrowisko.

Jednocześnie lekarz angażował się w inicjatywy edukacyjne. Był jednym z pomysłodawców Szkoły Przemysłu Drzewnego (1876), zwanej Szkołą Snycerską, która umożliwiała młodym góralom zdobycie zawodu. Wspólnie z aktorką Heleną Modrzejewską przyczynił się do utworzenia Krajowej Szkoły Koronkarskiej dla dziewcząt. Był też jednym z inicjatorów Muzeum Tatrzańskiego — zgromadzone przez niego kolekcje stały się fundamentem przyszłej placówki, którą otwarto już po jego śmierci, w 1889 roku. Dziś muzeum nosi jego imię i pozostaje jednym z najważniejszych ośrodków badań nad kulturą i przyrodą Podhala.

Wycieczki bez programu

Dla wielu współczesnych Chałubiński był przede wszystkim niestrudzonym miłośnikiem gór, znanym z organizowania wielodniowych wędrówek w ich głąb. Przeszły one do historii jako „wycieczki bez programu”, choć określenie to nie do końca oddaje ich charakter — w rzeczywistości były to starannie organizowane wyprawy. Nazwa zwraca jedynie uwagę, że celem nie było bicie rekordów ani zdobywanie kolejnych szczytów. W czasach, gdy taternictwo dopiero się rozwijało, Chałubiński propagował nowe podejście: Tatry miały być przestrzenią kontemplacji, nauki i poznawania przyrody.

Na swoje wyprawy lekarz zabierał miejscowych górali — i to właśnie wykształcenie całego pokolenia przewodników tatrzańskich było jedną z jego największych zasług. Wędrowali z nim zarówno doświadczeni przewodnicy, jak Maciej Sieczka, Szymon Tatar czy Jędrzej Wala, jak i młodzi górale pełniący funkcję tragarzy. Wycieczki były dla nich szkołą zawodu: zdobywali doświadczenie, poznawali topografię Tatr i z czasem sami podejmowali pracę przewodników. Zanim Towarzystwo Tatrzańskie wprowadziło oficjalny podział na klasy, Chałubiński własnym staraniem zamówił w Warszawie pierwsze blachy przewodnickie, które wręczał najlepszym przedstawicielom rodzącego się zawodu.

Dziedzictwo Króla Tatr

Wycieczki Chałubińskiego miały również wymiar społeczny i kulturowy — lekarz często zapraszał na nie przedstawicieli inteligencji oraz zagranicznych gości. W okresie zaborów wspólne wędrowanie po Tatrach stawało się okazją do spotkań ludzi z różnych środowisk i różnych części podzielonej Polski. Góry były miejscem wymiany myśli i odkrywania rodzimego krajobrazu jako elementu polskiej tożsamości.

Tytus Chałubiński zmarł w Zakopanem 4 listopada 1889 roku. Choć pojawił się pod Tatrami stosunkowo późno, na trwałe odmienił historię tego miejsca. Trudno dziś wskazać drugą postać, która w równie dużym stopniu wpłynęła na rozwój Zakopanego — zarówno jako uzdrowiska i celu turystycznego, jak i ważnego ośrodka życia społecznego, naukowego i kulturalnego.